Hirudoterapia – pijawki lekarskie i ich zastosowanie
Hirudoterapia to metoda wykorzystująca pijawki lekarskie, znana od wielu stuleci. Jej działanie wiąże się z obecnością substancji biologicznie czynnych w wydzielinie gruczołów ślinowych pijawek. Substancje te wpływają między innymi na proces krzepnięcia krwi.
Współcześnie hirudoterapia wzbudza zainteresowanie zarówno ze względu na wielowiekową tradycję, jak i badania naukowe dotyczące właściwości substancji zawartych w wydzielinie pijawek.
Hirudoterapia – metoda znana już w starożytności
Historia wykorzystywania pijawek w celach leczniczych sięga starożytności. Pijawki stosowano już w starożytnym Egipcie, Grecji i Rzymie, gdzie wykorzystywano je przy różnych dolegliwościach zgodnie z ówczesną wiedzą medyczną.
W kolejnych stuleciach praktyka ta rozpowszechniła się w Europie i Azji. Szczególną popularność zdobyła w XVIII i XIX wieku, kiedy pijawki wykorzystywano w postępowaniu przy rozmaitych schorzeniach.
Rozwój współczesnej medycyny oraz badania nad substancjami obecnymi w wydzielinie pijawek umożliwiły lepsze poznanie mechanizmów ich działania.
Jak działa hirudoterapia?
Podczas żerowania pijawka wprowadza do tkanek wydzielinę zawierającą liczne substancje biologicznie czynne.
Jedną z najlepiej poznanych jest hirudyna, która wykazuje działanie przeciwkrzepliwe poprzez hamowanie aktywności trombiny, enzymu uczestniczącego w procesie krzepnięcia krwi.
W wydzielinie gruczołów ślinowych pijawek występują również inne związki, między innymi kalina i destabilaza, których właściwości biologiczne są przedmiotem badań naukowych.
Działanie hirudoterapii wiąże się zarówno z pobieraniem krwi przez pijawkę, jak i z oddziaływaniem substancji zawartych w jej wydzielinie.
Współczesne zastosowanie hirudoterapii
Jednym z najlepiej udokumentowanych zastosowań pijawek lekarskich jest wspomaganie odpływu krwi w wybranych przypadkach zastoju żylnego po zabiegach chirurgii rekonstrukcyjnej, na przykład po replantacji palców lub przeszczepieniu tkanek.
W takich sytuacjach pijawki mogą pomagać w czasowym zmniejszeniu zastoju żylnego. Jest to zastosowanie szpitalne, prowadzone pod nadzorem odpowiednio przygotowanego zespołu medycznego, a nie opis zakresu usług gabinetu podologicznego.
Hirudoterapia bywa również badana w odniesieniu do innych dolegliwości, między innymi dotyczących stawów i narządu ruchu. Skuteczność tej metody nie została jednak potwierdzona w jednakowym stopniu dla wszystkich schorzeń, w których bywa stosowana.
Hirudoterapia nie zastępuje diagnostyki lekarskiej ani leczenia o udokumentowanej skuteczności.
Hirudoterapia w Polsce
W Polsce hirudoterapia wzbudza zainteresowanie osób poszukujących metod uzupełniających konwencjonalne postępowanie terapeutyczne.
Zainteresowanie to wiąże się zarówno z długą historią stosowania pijawek, jak i rozwojem wiedzy o substancjach biologicznie czynnych obecnych w ich wydzielinie.
Możliwość zastosowania hirudoterapii należy rozpatrywać indywidualnie, z uwzględnieniem stanu zdrowia pacjenta i ewentualnych przeciwwskazań.
Jak przebiega zabieg hirudoterapii?
Przed zabiegiem przeprowadzany jest wywiad dotyczący stanu zdrowia pacjenta, przyjmowanych leków oraz ewentualnych przeciwwskazań.
W hirudoterapii wykorzystuje się pijawki lekarskie pochodzące z kontrolowanych hodowli, w tym gatunki takie jak Hirudo medicinalis i Hirudo verbana.
Podczas zabiegu pijawki umieszcza się w odpowiednio dobranych miejscach. Po przyssaniu pobierają krew, jednocześnie wprowadzając do tkanek wydzielinę zawierającą substancje biologicznie czynne.
Po zakończeniu żerowania miejsce przyssania zabezpiecza się odpowiednim opatrunkiem. Krwawienie może utrzymywać się przez pewien czas po zakończeniu zabiegu.
Każda pijawka przeznaczona jest do jednorazowego zastosowania u jednego pacjenta.
Bezpieczeństwo i przeciwwskazania hirudoterapii
Hirudoterapia wymaga indywidualnej kwalifikacji oraz uwzględnienia stanu zdrowia pacjenta.
Po zabiegu mogą wystąpić miejscowe reakcje skórne, takie jak zaczerwienienie, niewielki obrzęk, świąd lub tkliwość w miejscu przyssania pijawki. Objawy te często ustępują samoistnie.
Ze względu na działanie substancji zawartych w wydzielinie pijawek krwawienie z miejsca przyssania może utrzymywać się również po zakończeniu zabiegu.
Szczególnej ostrożności wymagają osoby z zaburzeniami krzepnięcia krwi, niedokrwistością, obniżoną odpornością oraz przyjmujące leki wpływające na krzepnięcie.
Do możliwych powikłań należą także zakażenia i reakcje alergiczne. W przypadku nasilającego się zaczerwienienia, znacznego obrzęku, gorączki, silnego bólu lub znacznego krwawienia konieczna jest konsultacja lekarska.
Odpowiednia kwalifikacja i przestrzeganie zasad bezpieczeństwa mają istotne znaczenie dla ograniczania ryzyka powikłań.
Ciekawostka – hirudoterapia w weterynarii
Pijawki lekarskie znalazły zastosowanie również w wybranych obszarach medycyny weterynaryjnej.
W literaturze opisywano ich wykorzystanie między innymi w sytuacjach związanych z zaburzeniami odpływu krwi żylnej. Badano również możliwości stosowania hirudoterapii w niektórych dolegliwościach narządu ruchu u zwierząt.
W przypadku chorób stawów, zmian zapalnych czy schorzeń kręgosłupa dowody skuteczności pozostają ograniczone.
Stosowanie pijawek u zwierząt wymaga kwalifikacji i nadzoru lekarza weterynarii.
Ciekawostka – pijawki lekarskie w kosmetologii
Interesującym przykładem wykorzystania składników pochodzących z pijawek jest branża kosmetyczna.
W Rosji opracowywano metody otrzymywania ekstraktów z pijawek lekarskich przeznaczonych do preparatów kosmetycznych.
Należy jednak odróżnić deklaracje producentów od działania potwierdzonego badaniami klinicznymi. Sam opis patentowy nie potwierdza skuteczności kosmetyku. Nie ma wystarczających podstaw do zapewniania, że takie kosmetyki usuwają przebarwienia lub zatrzymują starzenie skóry.
Hirudoterapia – tradycja i współczesna wiedza
Hirudoterapia jest przykładem metody o wielowiekowej historii, której wybrane zastosowania znalazły miejsce we współczesnej medycynie.
Badania nad substancjami zawartymi w wydzielinie pijawek nadal rozwijają wiedzę o ich właściwościach. Odpowiedzialne wykorzystanie hirudoterapii wymaga jednak uwzględnienia ograniczeń tej metody, przeciwwskazań i bezpieczeństwa pacjenta.
W gabinecie podologicznym Jolanty Borowskiej w Gdańsku informacje dotyczące hirudoterapii można uzyskać podczas indywidualnej konsultacji z certyfikowaną hirudoterapeutką.